Εκδοτικό σημείωμα

To τρίτο τεύχος του ηλεκτρονικού περιοδικού Action Researcher in Education είναι αφιερωμένο στη συμβολή της Έρευνας Δράσης στην Εκπαίδευση Εκπαιδευτικών. Περιλαμβάνει άρθρα από την Ελλάδα, αλλά και από χώρες του εξωτερικού όπως από τον Καναδά, τις Η.Π.Α., την Αυστρία, τη Νότια Αφρική και τη Νορβηγία. Στα άρθρα αυτά συζητιούνται θέματα που αφορούν τις δυνατότητες που μπορεί να δώσει η αξιοποίηση της Έρευνας Δράσης στην Εκπαίδευση των Εκπαιδευτικών και υποψηφίων εκπαιδευτικών σε κάθε επίπεδο (προπτυχιακό, μεταπτυχιακό, προ-υπηρεσιακό και ενδο-ϋπηρεσιακό).

Τα τρία πρώτα άρθρα αναφέρονται στην αξιοποίηση της εκπαιδευτικής έρευνας δράσης είτε άμεσα είτε έμμεσα στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών σε προπτυχιακό επίπεδο.

To πρώτo άρθρο προτείνει την έρευνα δράσης ως εναλλακτική πρόταση κυρίως στην προοπτικής της διασύνδεσης της εκπαιδευτικής θεωρίας με την εκπαιδευτική πράξη. Πρόκειται για το άρθρο της Μαρίας Λιακοπούλου Θεωρία, πράξη, άρρητες προσωπικές θεωρίες και αναστοχασμός: Από την πρακτική άσκηση των υποψήφιων εκπαιδευτικών στην εκπαιδευτική έρευνα δράσης, το οποίο αναφέρεται στην προσωπική εκπαιδευτική θεωρία και στη συσχέτισή της με την εμπειρία από την εκπαιδευτική πράξη αλλά και την επεξεργασία της κατά την συμμετοχή των εκπαιδευτικών στη πρακτική άσκηση. Η συγγραφέας αξιοποιώντας ποιοτικές και ποσοτικές προσεγγίσεις διερευνά αφενός σε ποιο βαθμό η πρακτική άσκηση συμβάλλει στην αναμόρφωση των άρρητων προσωπικών θεωριών των υποψήφιων εκπαιδευτικών ή επηρεάζεται από αυτές και αφετέρου τη συσχέτισή της με την ακαδημαϊκή θεωρία και την ενδεχόμενη επεξεργασία της  κατά τη διαδικασία αναστοχασμού στο πλαίσιο της πρακτικής άσκησης. Η ανάλυση των δεδομένων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η πλειονότητα των υποψήφιων εκπαιδευτικών, κατά την πρακτική άσκηση, εφαρμόζει μηχανικά μια προσχεδιασμένη διδασκαλία, χωρίς ιδιαίτερο προβληματισμό ούτε για την ακαδημαϊκή θεωρία ούτε για την διδακτική πράξη ούτε για τις προσωπικές άρρητες θεωρίες. Έτσι προτείνει την εκπαιδευτική έρευνα δράσης ως εναλλακτικό τρόπο οργάνωσης της πρακτικής άσκησης επισημαίνοντας τους λόγους για τους οποίους η αξιοποίηση της εκπαιδευτικής έρευνας δράσης παρέχει τις δυνατότητες να αντιμετωπισθούν τα αρνητικά συμπτώματα που παρουσιάζει η ισχύουσα δομή και λειτουργία της πρακτικής άσκησης στο ελληνικό Πανεπιστήμιο.

Τα δύο επόμενα άρθρα αναφέρονται στην αξιοποίηση της εκπαιδευτικής έρευνας δράσης στην προοπτική της ανάπτυξης στοχαστικής πρακτικής των υποψήφιων εκπαιδευτικών.

Το πρώτο άρθρο της Σοφίας Αυγητίδου και της Βασιλείας Χατζόγλου Ο σχεδιασμός και η αξιολόγηση ενός εργαλείου ενίσχυσης του στοχασμού των υποψηφίων εκπαιδευτικών εστιάζει στο σχεδιασμό και την αξιολόγηση ενός εργαλείου ενίσχυσης του στοχασμού των υποψηφίων εκπαιδευτικών κατά τη συγγραφή των ημερολογίων της πρακτικής άσκησης. Στο άρθρο παρουσιάζεται η έρευνα που διενήργησαν οι συγγραφείς με στόχο να δοκιμάσουν τρόπους διεύρυνσης του στοχασμού πάνω στο εκπαιδευτικό έργο τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς το βάθος του. Έτσι μέσα από την πιλοτική αξιοποίηση σε μικρό δείγμα φοιτητριών τόσο του εργαλείου διεύρυνσης του στοχασμού όσο και της κλίμακας αξιολόγησής του, αναδείχθηκε ότι διαφορετικά είδη ερωτήσεων ενισχύουν διαφορετική εμβάθυνση ανάλογα με το είδος του στοχασμού που ενθαρρύνεται. Οι πρώτες διαπιστώσεις της έρευνας δείχνουν ότι είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ο στοχασμός των φοιτητών και των φοιτητριών όταν ενισχύονται γνωστικές λειτουργίες είτε μόνες τους, όπως η γενίκευση, είτε σε συνδυασμό, όπως η αξιολόγηση ενός γεγονότος μαζί με την τεκμηρίωση, την αιτιολόγηση της συγκεκριμένης ερμηνείας και την παροχή εναλλακτικών προτάσεων.

Το άρθρο του Βασίλη Τσάφου Αναπτύσσοντας δεξιότητες έρευνας και στοχασμού σε φοιτητές – υποψήφιους εκπαιδευτικούς: Η αξιοποίηση της εκπαιδευτικής έρευνας δράσης εστιάζει κυρίως στον (ανα)στοχαστικό προσανατολισμό της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών μέσα από την αξιοποίηση της έρευνας δράσης, μελετώντας τόσο τους τρόπους ανάπτυξης του στοχασμού, όσο και τους τρόπους με τους οποίους οι φοιτητές/ήτριες, υποψήφιοι/ες εκπαιδευτικοί, τον προσέλαβαν και τον διαχειρίστηκαν. Για το σκοπό αυτό ο συγγραφέας μελέτησε τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τη μορφή τις αναφορές των φοιτητών και των φοιτητριών που συμμετείχαν σε εκπαιδευτικές έρευνες δράσης στο πλαίσιο της εκπαίδευσής τους. Αυτές οι έρευνες δράσης οργανώθηκαν με τρόπο που θα έδινε στους φοιτητές και στις φοιτήτριες τη δυνατότητα να αρχίσουν σταδιακά να αξιοποιούν στοχαστικές και αναστοχαστικές προσεγγίσεις, να εξοικειωθούν με τη διερεύνηση των πεποιθήσεων και της άρρητης γνώσης σχετικά με τη διδασκαλία και τέλος να συνειδητοποιήσουν το βαθμό στον οποίο αυτές οι άρρητες αντιλήψεις και οι αξίες τους επηρεάζουν την πρακτική τους. Σύμφωνα με την ανάλυση των αναφορών τους, οι φοιτητές/ήτριες δείχνουν να εξοικειώνονται με τη στοχαστική πρακτική στο πλαίσιο όμως κυρίως μιας τεχνοκρατικής διεργασίας στην προοπτική του τεχνικού περισσότερο στοχασμού χωρίς να προχωρούν σε ουσιαστική αμφισβήτηση των τάσεων ή των προκαταλήψεών τους, ούτε να υιοθετούν μια κριτική στάση απέναντι στο θεσμικό πλαίσιο στο οποίο καλούνται να εργασθούν. Ωστόσο η μελέτη έδειξε ότι η αξιοποίηση της εκπαιδευτικής έρευνας δράσης στην εκπαίδευσή τους μπορεί να τους βοηθήσει να κάνουν προοπτικά βήματα προς μια στοχαστική προσέγγιση. 

Τα επόμενα πέντε άρθρα αναφέρονται στην αξιοποίηση της έρευνας δράσης στη συνεχιζόμενη εκπαίδευση και την επαγγελματική εξέλιξη των εν ενεργεία εκπαιδευτικών, με τη συμμετοχή των εκπαιδευτικών είτε σε μεταπτυχικά προγράμματα στο Πανεπιστήμιο, είτε σε ερευνητικά προγράμματα, είτε σε μεμονωμένες εκπαιδευτικές έρευνες δράσης.

Οι Sigrid Gjøtterud and Erling Krogh στο άρθρο τους Action research as an approach to professional and organizational development in teacher education παρουσιάζουν μια πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα δράσης που διενήργησαν ως εκπαιδευτές εκπαιδευτικών σε ένα νορβηγικό πανεπιστήμιο και πιο συγκεκριμένα σε ένα πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών για υποψήφιους εκπαιδευτικούς. Στόχος της έρευνάς τους που κράτησε πέντε ολόκληρα χρόνια (2005-2010) ήταν να βελτιώσουν τις καθοδηγητικές και ερευνητικές πρακτικές τους. Μέσα στο μακρό αυτό χρονικό διάστημα και μέσα από διαδικασίες διαλόγου των συμμετεχόντων, μοιράσματος των εμπειριών τους και συλλογικού αναστοχασμού που παρήγαγε επαγγελματική γνώση, επήλθαν αξιοσημείωτες αλλαγές. Οι αλλαγές αυτές αφορούσαν τις ατομικές και συλλογικές πρακτικές των εκπαιδευτών εκπαιδευτικών, τον τρόπο που αντιλαμβάνονταν οι υποψήφιοι εκπαιδευτικοί τη διδασκαλία, αλλά και τον ίδιο τον οργανισμό μέσα στον οποίοι εκπαιδευτές και εκπαιδευόμενοι λειτουργούσαν, δηλαδή το πρόγραμμα των μεταπτυχιακών σπουδών.      

Στο άρθρο τους Making Pedagogical Content Knowledge Explicit: A Tool for Science Teachers´ Professional Development, οι Martin Scheuch and Erika Keller, ως εκπαιδευτές εκπαιδευτικών, παρουσιάζουν τη διαρκή προσπάθειά τους να διαμορφώσουν, να δοκιμάσουν στην πράξη, να αξιολογήσουν και να αναδιαμορφώσουν ένα εργαλείο που να διευκολύνει και να βαθαίνει τον αναστοχασμό εκπαιδευτικών φυσικών επιστημών. Μέσα από διαδικασίες έρευνας δράσης στις οποίες εμπλέκονται, βελτιώνουν το εργαλείο τους αυτό που στοχεύει στο να μεταβάλλει την άρρητη παιδαγωγική γνώση του αντικειμένου (Pedagogical Content Knowledge) που κατέχουν οι εκπαιδευτικοί σε ρητή. Με την έρευνα δράσης που διενεργούν στοχεύουν να κάνουν το εργαλείο τους πιο αποτελεσματικό, να κατανοήσουν καλύτερα τη διαδικασία μάθησης των εκπαιδευομένων εκπαιδευτικών και να βοηθήσουν τους εκπαιδευτικούς αυτούς στο έργο της επαγγελματικής τους ανάπτυξης. Δοκιμάζοντας το εργαλείο σε ποικίλα περιβάλλοντα (προ-υπηρεσιακής και ενδο-υπηρεσιακής εκπαίδευσης εκπαιδευτικών), συλλέγοντας δεδομένα από τους εκπαιδευτικούς που το χρησιμοποιούν και αναστοχαζόμενοι πάνω στα δεδομένα αυτά, οι δύο συγγραφείς καταφέρνουν να βελτιώνουν εκ νέου το εργαλείο και να μας δίνουν έξυπνες ιδέες για αναπροσαρμογή του και νέα δοκιμή του στην πράξη.

Στο άρθρο του με τίτλο  How Teachers Define and Enact Reflective Practice: Its All in the Action, ο Joseph Shosh εστιάζει αφενός στη δυνατότητα που δίνει η συμμετοχή εκπαιδευτικών σε έρευνα δράσης προκειμένου να αναπτύξουν (ανα)στοχαστική πρακτική και να συνειδητοποιήσουν την αξία της και αφετέρου στο είδος του στοχασμού που αναπτύσσουν στο πλαίσιο της έρευνας δράσης. Ο συγγραφέας αναφέρεται στη σημασία του συστηματικού στοχασμού και στους τρόπους ανάπτυξής του κατά τη διενέργεια μιας εκπαιδευτικής έρευνας δράσης στην προοπτική της βελτίωσης της εκπαιδευτικής πρακτικής των εκπαιδευτικών ερευνητών. Ο συγγραφέας μελέτησε τις ερευνητικές αναφορές των εκπαιδευτικών από τις εκπαιδευτικές έρευνες δράσης που διενήργησαν στο πλαίσιο ενός σεμιναρίου για την Στοχαστική Πρακτική, και τις συνεντεύξεις που ο ίδιος πήρε από τους συμμετέχοντες εκπαιδευτικούς. Έτσι διερεύνησε τους τρόπους πρόσληψης της στοχαστικής πρακτικής από τους εκπαιδευτικούς, όπως επίσης και το βαθμό στον οποίο η εκπαιδευτική έρευνα δράσης συνέβαλε όχι μόνο στην ανάπτυξη συστηματικού στοχασμού αλλά και στη συνειδητοποίηση εκ μέρους των εκπαιδευτικών της αξίας του στην προοπτική της βελτίωσης της εκπαιδευτικής πράξης.

Οι Jim Parsons και Larry Beauchamp στο άρθρο τους Action Research: The Alberta Initiative for School Improvement (AISI) and its Implications for Teacher Education παρουσιάζουν ένα πολύ ενδιαφέρον πρόγραμμα ευρείας κλίμακας (The Alberta Initiative for School Improvement - AISI) που υλοποιείται σε μια επαρχία του Καναδά εδώ και 12 χρόνια. Στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού έχουν διενεργηθεί πάνω από 1.800 έρευνες δράσης από εκπαιδευτικούς της πράξης με στόχο να βελτιώσουν το σχολείο τους. Οι συγγραφείς μελετούν εδώ και 12 χρόνια όλες τις έρευνες αυτές και παραθέτουν στο άρθρο τους μια σύντομη έκθεση των σημαντικότερων ευρημάτων τους που αφορούν την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Από τα αποτελέσματα που αναφέρουν αξίζει να αναφέρουμε δύο: πρώτον, την ανάπτυξη της επαγγελματικής μάθησης των εκπαιδευτικών που συντελείται μέσα από τη συμμετοχή στις έρευνες δράσης και δεύτερον την ιδέα ότι το πρόγραμμα AISI μπορεί να προσφέρει πολλές έξυπνες ιδέες και προτάσεις στη διεθνή συζήτηση που διενεργείται σχετικά με τρόπους βελτίωσης των προγραμμάτων εκπαίδευσης εκπαιδευτικών τόσο προ-υπηρεσιακά όσο και ενδο-υπηρεσιακά, όσο δηλαδή υπηρετούν ως εκπαιδευτικοί στο σχολείο.      

Οι Hayley Bentham, Angela James και Sathiaseelan Pillay στο άρθρο τους An exploration of a Grade 9 teacher’s journey along the path of Education for Sustainable Development implementation συζητούν ένα πολύ καίριο ζήτημα: το ρόλο του εκπαιδευτικού κατά την εισαγωγή μιας καινοτομίας στην εκπαίδευση και τη συμβολή της Έρευνας Δράσης στην επέκταση του ρόλου αυτού. Παρουσιάζουν και συζητούν πώς μια εκπαιδευτικός ανέπτυξε την κατανόησή της και την πρακτική της αναφορικά με μια εκπαιδευτική καινοτομία που επιβλήθηκε από το Αναλυτικό Πρόγραμμα της Νότιας Αφρικής μέσα από τη συμμετοχή της σε μια έρευνα δράσης. Καθώς εμπλέκεται στις διαδικασίες της έρευνας δράσης, όπως στην ενεργό μάθησης και τον αναστοχασμό, σταδιακά αποκτά βαθύτερη πρακτική κατανόηση της καινοτομίας και καταφέρνει να την ενσωματώσει δημιουργικά στην πρακτική της. Φαίνεται δηλαδή από όσα παρουσιάζονται ότι η έρευνα δράσης ενδυνάμωσε αυτή την εκπαιδευτικό και της έδωσε τη δυνατότητα να δρα όχι ως απλός εφαρμοστής εκπαιδευτικών αλλαγών που επιβάλλονται άνωθεν, αλλά ως ένας ενεργός διαμορφωτής τους.